Któż z nas nie chciałby żyć długo i doczekać starości w dobrej formie. Możemy oszukać czas, robiąc sobie tak modne ostatnimi laty operacje plastyczne. Niestety nasz organizm starzeje się i od środka, zatem upływający czas w końcu da o sobie znać. Czy możemy zrobić coś, aby nasz organizm starzał się wolniej? Czy mamy wpływ na długość naszego życia? I co może nam w tym pomóc? O tym wszystkim rozmawiałam z doktor Magdaleną Ogłuszką.

Czy możemy wpłynąć na nasze geny?

Uściślijmy, geny – są to fragmenty genomu, które kodują białka. Nie jesteśmy w stanie zmieniać sekwencji naszych genów, czyli kolejno po sobie występujących nukleotydów, tworzących nić DNA. Oczywiście inaczej rzecz się ma w warunkach laboratoryjnych, gdzie naukowcy korzystają z szerokiej gamy zwierząt i linii komórkowych o zmodyfikowanym genotypie.
W każdej komórce naszego ciała, zarówno w małym palcu, jak i mózgu posiadamy identyczne DNA. Kluczową kwestią jest, które spośród genów i w jakim momencie ulegają ekspresji, czyli są „tłumaczone” na funkcyjne białka. Na ten proces wpływają w dużej mierze czynniki zewnętrzne, które możemy modyfikować. Możemy wpłynąć na pracę naszego genomu między innymi przez zmianę środowiska, ilość ruchu, palenie/nie palenie papierosów czy dietę.

Jaka jest rola kwasów tłuszczowych w naszym organizmie?

Kwasy tłuszczowe są rodziną lipidów, które mogą być sklasyfikowane w trzech różnych grupach, w oparciu o obecność podwójnych wiązań w łańcuchu. Kwasy tłuszczowe są określone jak nasycone kwasy tłuszczowe (SFA), gdy nie zawierają wiązań podwójnych. Natomiast jednonienasycone kwasy tłuszczowe (MUFA) zawierają jedno wiązanie podwójne, a kwasy tłuszczowe z dwoma lub większą liczbą wiązań podwójnych są określane jako PUFA.
Kwasy tłuszczowe są ważnym składnikiem komórkowym oraz stanowią źródło energii. Są integralną częścią błon komórkowych, a ich skład pełni istotną rolę dla prawidłowego funkcjonowania błon. Pochodne kwasów tłuszczowych służą również jako cząsteczki sygnałowe. Są zaangażowane w transdukcję sygnału w układzie nerwowym. Działają jako lokalne hormony, stymulując procesy zachodzące w organizmie, m. in. proces zapalny, regulację dopływu krwi do narządów i transport jonów przez błony. Co więcej, wielonienasycone kwasy tłuszczowe regulują ekspresję genów.

Jakie tłuszcze są dla nas najzdrowsze, a jakich powinniśmy unikać?

Najkorzystniej na nasz organizm wpływają wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Wśród nich możemy wyróżnić kwasy omega-6 i omega-3, które należą do rodziny niezbędnych kwasów tłuszczowych (EFA) i muszą być uzyskane z pożywieniem. Właściwa proporcja tych kwasów tłuszczowych jest ważna dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju komórek. Ponadto, obecność kwasów tłuszczowych omega-6 i omega-3 i ich optymalna proporcja w diecie, pomaga zapobiegać rozwojowi licznych chorób, takich jak zawał serca, miażdżyca tętnic, zakrzepica, zaburzenia rytmu serca, udar, zaburzenia układu odpornościowego, astma, zapalenia stawów, nowotwór, cukrzyca typu II, otyłość i zaburzenia psychiatryczne.

Kwasy tłuszczowe w naszym organizmie

Pozostałe kwasy tłuszczowe również są potrzebne dla prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Kluczową kwestią jest – w jakich ilościach je spożywamy. Według Światowej Organizacji Zdrowia nasycone kwasy tłuszczowe powinny stanowić 10% naszej diety, natomiast wielonienasycone kwasy tłuszczowe od 6 – do 11%. Proporcja kwasów omega-3 do omega-6 powinna oscylować wokół proporcji 1:5. Obecny stan rzeczy odbiega jednak od ideału. Spożywamy zbyt wiele nasyconych kwasów tłuszczowych, których główne źródło to produkty pochodzenia zwierzęcego oraz kwas palmowy i kokosowy, a za mało nienasyconych, zawartych w olejach roślinnych (m.in. oleju lnianym, oleju słonecznikowym czy rzepakowym) oraz rybach morskich. W naszej diecie znajduje się także zbyt wiele produktów zawierających kwasy omega-6 (zwartych m. in. w oleju kukurydzianym, słonecznikowym czy sojowym) w stosunku do kwasów omega-3 (zwartych m. in. w rybach morskich i oleju lnianym).

Olej kokosowy w codziennej diecie

Zdecydowanie więc unikałabym tak modnego teraz oleju kokosowego. Blisko 90% oleju kokosowego to nasycone kwasy tłuszczowe, które prowadzą do podwyższenia poziomu „złego cholesterolu” – LDL, miażdżycy i innych chorób układu sercowo-naczyniowego, a to nawet nie wszystkie negatywne skutki spożywania kwasów nasyconych. Należy też unikać kwasów trans zawartych głównie w utwardzonych olejach roślinnych używanych szeroko w gastronomi. Nie wszystkie tłuszcze trans są szkodliwe, te pochodzenia naturalnego, zawarte w mleku, nie posiadają tak negatywnego wpływu na organizm.
W produktach, które spożywamy, występuje cała gama kwasów tłuszczowych. Zawierają one więcej niż jeden rodzaj kwasu tłuszczowego. Zalecałabym świadomą, ale nie restrykcyjną dietę. Unikanie nadmiernego spożywania tłustych potraw i tych, przyrządzanych na utwardzonych olejach. Warto spożywać więcej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych zawartych w rybach, orzechach i oleju lnianym oraz rzepakowymi i nie poddawać się modom, takim jak ta na olej kokosowy przed poznaniem faktów. Polecam natomiast, nie tak medialną, czy smaczną, ale na pewno zdrowszą łyżkę tranu raz dziennie.

Jakie czynniki mają wpływ na długość naszego życia?

Nurkowanie z rekinami…., a tak na serio to poza czynnikami o podłożu genetycznym – na długość życia wpływa wiele bodźców zewnętrznych, na które mamy wpływ. Jednym z najbardziej spektakularnych dowodów na wpływ czynników zewnętrznych jest zmiana długości życia na przestrzeni lat. Od 2000 roku średnia długość życia na świecie wzrosła o 5 lat i wynosi około 71. Jest to najszybszy przyrost od 1960 roku. W dużej mierze wzrost ten związany jest z aprecjacją opieki zdrowotnej. Długość życia jest bardzo ważnym zagadnieniem. Któż z nas nie chciałby żyć dłużej? Dlatego też wielu naukowców poświęca pracę właśnie temu aspektowi. Na długość życia wpływa między innymi środowisko prenatalne, zanieczyszczenia środowiska, w którym przebywamy, czynniki onkogenne, a w szczególności tytoń, żywność, zażywane leki, stres, styl życia społeczno-zawodowy, sport i ćwiczenia. W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie naukowców jest poświęcone wpływowi spożycia kwasu omega-3 na długość życia, a w szczególności długości telomerów.

Telomery

Telomery to fragmenty genomu usytuowane na końcach chromosomów, ściśle związane z procesem starzenia. W normalnych komórkach telomery ulegają skracaniu z każdym cyklem podziału komórki. W procesie starzenia komórkowego, gdy telomery osiągają krytyczną długość – ustają podziały i przyspieszony zostaje proces degeneracyjny komórki, a podatność organizmu na choroby wzrasta.
Jedne z pierwszych badań wykazały u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca występowanie odwrotnej zależności pomiędzy wyjściowym stężeniem we krwi kwasów omega-3 i tempem skracania telomerów. Również kolejne badania wskazują na możliwy wpływ suplementacji kwasami omega-3 na spowolnienie tempa skracania telomerów. Mechanizm wpływu wielonienasyconych kwasów tłuszczowych na telomery nie jest poznany.

Na jakim etapie są badania, które obecnie prowadzisz?

W tej chwili prowadzę badania w obrębie dwóch grantów dotyczących wpływu kwasów omega-6 i omega-3 na biologię telomerów. Analizy prowadzone są na modelach zwierzęcych, zarówno tych o niezmienionym genotypie, jak i poddanym modyfikacjom genetycznym. Badania realizuję w Instytucie Genetyki i Hodowli Zwierząt Polskiej Akademii Nauk oraz na Uniwersytecie Harvarda, we współpracy z Laboratorium Medycyny i Technologii Lipidów. W tej chwili prowadzona jest długotrwała hodowla myszy oraz badania molekularne na zebranym już materiale. Jeśli będzie taka możliwość – obiecuję podzielić się z Państwem wynikami badań, gdy już zostaną opublikowane.

O ile jesteśmy w stanie wydłużyć nasze życie?

Niestety nie jestem w stanie konkretnie stwierdzić, jakie czynniki wydłużają życie o określoną ilość lat. W odniesieniu do średniej długości życia – obserwowany jest ustawiczny wzrost. Każde kolejne pokolenie żyje dłużej. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, kiedy nastąpi zahamowanie tego wzrostu, jednak wielu naukowców uważa, że średnia długość życia nie przekroczy wartości 90 lat.

Zobacz też:

Reszelanka na końcu świata – wywiad z Moniką Koniuszek

Jak działa twój zegar biologiczny?

Dr Magdalena Ogłuszka

Adiunkt w Instytucie Genetyki I Hodowli Zwierząt Polskiej Akademii Nauk. Prowadzi badania nad wpływem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych na organizm, a w szczególności na proces starzenia. Swój najnowszy projekt realizuje we współpracy z Laboratorium Medycyny i Technologii Lipidów na Uniwersytecie Harvarda.