Lnianka siewna (Camelina sativa L) to najstarsza uprawiana w Polsce roślina oleista, jest również jedną z najstarszych roślin uprawnych należących do rodziny kapustowatych. Jako gatunek rośliny oleistej wyodrębniła się z lnu włóknistego, przypuszczalnie w Azji i na Bliskim Wschodzie.

Lnianka siewna – historia

Historia uprawy lnianki siewnej sięga w Europie epoki brązu (ok. IV w. p.n.e.), kiedy gatunek ten wykorzystywano w celach konsumpcyjnych, a w Polsce znana była w uprawie już w czasach kultury łużyckiej. Jej uprawa była kiedyś bardzo popularna na terenie dzisiejszej Wielkopolski, dlatego też olej rydzowy został wpisany na listę produktów tradycyjnych tego regionu. O bardzo długim jej użytkowaniu świadczy bogactwo nazw ludowych: lnianka, rydz, ryżyk, lnicznik czy lennica.

Olej rydzowy – skąd ten rydz?

Olej z lnianki jest nazywany olejem rydzowym. A skąd tu rydz? Od koloru nasionek, które mają rdzawą barwę, podobną zresztą do koloru grzyba o tej samej nazwie.

Olej rydzowy tłoczony na zimno (38-40°C) jest szczególnym olejem roślinnym – zawiera bowiem nawet do 90% kwasów nienasyconych, z czego ponad 50% zawartości stanowią kwasy tłuszczowe wielonienasycone: kwas alfa-linolenowy C18:3 (omega-3 35-45%), kwas linolowy C18:2 (omega-6 15-20%); kwas erukowy 1-3%; zawiera również tokoferole (110 mg/100 g). W jego składzie znajdują się także witaminy A, E, z grupy B, lecytyna, mikro i makroelementy.

Godny uwagi jest fakt, że proporcja zawartości kwasów tłuszczowych omega 6/omega3 w oleju rydzowym jest cenniejsza niż ta, która występuje np. w oliwie z oliwek, oleju słonecznikowym, lnianym czy rzepakowym: 0,4:1.

Olej rydzowy – właściwości prozdrowotne

Badania prowadzone przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie potwierdzają prozdrowotne właściwości oleju rydzowego, w tym m.in. spadek złego cholesterolu aż o 12 procent w czasie zaledwie 2 tygodni regularnego przyjmowania 1 łyżeczki oleju z lnianki dziennie!

Zawarty w oleju kwas erukowy jest potrzebny do budowy osłon tkanki nerwowej.

Właściwości prozdrowotne oleju rydzowego:

  • stosowany zewnętrznie przyspiesza gojenie ran, odleżyn, oparzeń i owrzodzeń,
  • znosi objawy atopowego zapalenia skóry, wypryski i dermatozy,
  • działa ochronnie na żołądek, jelita, wątrobę, naczynia krwionośne, trzustkę i nerki,
  • pobudza wydzielanie żółci,
  • opóźnia procesy starzenia tkanek,
  • normalizuje poziom lipidów, cukru i cholesterolu we krwi,
  • łagodzi objawy artretyzmu i reumatyzmu,
  • wzmacnia serce i mózg.

Wegańska alternatywa dla ryb morskich

Dzięki tak wysokiej zawartości kwasów omega-3 – olej rydzowy stanowi doskonałą, wegańską alternatywę dla ryb morskich. Organizm ludzki nie wytwarza kwasów omega, a są one niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania mózgu, serca i stawów. Dlatego należy je przyjmować w pożywieniu. Szczególnie powinny się z nim zaprzyjaźnić kobiety w ciąży – w trosce o zdrowie własne i prawidłowy rozwój maluszka.

Zastosowania lnianki w rolnictwie

Olej rydzowy i wytłoki powstałe w procesie jego pozyskiwania stanowią cenną paszę dla drobiu, ponieważ stymulują wzrost i podnoszą odporność zwierzęcia na choroby. W żółtkach jaj znoszonych przez nioski karmione nasionami lennicy zaobserwowano wyższy poziom wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Dzięki temu jaja kurze mają większą wartość odżywczą. W mięsie drobiu karmionego taką paszą profil kwasów tłuszczowych również ulega poprawie.

Olej rydzowy a Lista Produktów Tradycyjnych

Dnia 25 sierpnia 2006 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wpisało olej rydzowy na Listę Produktów Tradycyjnych. Warto wiedzieć, że lnicznik siewny został też umieszczony na polskiej czerwonej liście w kategorii VU (według klasyfikacji gatunków zagrożonych wyginięciem Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody – vulnerable), a więc wśród roślin zagrożonych wymarciem w warunkach naturalnych. Trzeba bowiem mieć na uwadze, że lnicznik siewny od najdawniejszych czasów występuje też w stanie naturalnym.

Lnianka w polskiej tradycji

W polskiej tradycji spożywanie oleju rydzowego nasilało się w okresie postów katolickich. Choć raczej przypuszcza się, że posty wynikały bardziej z niedostatku pożywienia (w środku zimy i na przednówku), niż z potrzeb religijnych. Niemniej jednak przed świętami Bożego Narodzenia i w Wielkim Poście używano go do śledzi z cebulą, kraszenia gotowanych ziemniaków, a także polewano nim kromki chleba. Ze względu na lekko korzenny posmak – nadaje się on do wszelkich warzywnych sałatek, surówek, śledzi, kasz i białego sera.

Cebulowa maczanka do chleba

W przedwojennej kuchni jednym z najbardziej popularnych dań z olejem rydzowym była cebulowa maczanka do chleba. Żeby ją przygotować wystarczy pokroić 2-3 duże cebule w drobną kostkę, posolić do smaku i odstawić na minimum godzinę. W tym czasie cebula puści sok i zmięknie. Wtedy można dodać do niej około szklankę oleju z lnianki, doprawić pieprzem i serwować ze świeżym chlebem. Ta prosta potrawa jest niezwykle pyszna i bardzo zdrowa.

Lepszy rydz, niż nic

Ponieważ roślina ta ma bardzo małe wymagania glebowe – można ją było siać na glebach, na których nie udawały się inne uprawy. Lnianka udawała się zawsze, dzięki czemu, nawet w czasie biedy, czy na przednówku, choć brakowało pożywnych tłuszczów zwierzęcych, olej z lnianki był zawsze na stole. Stąd powiedzenie „lepszy rydz, niż nic”.

Niestety w okresie powojennym, w obliczu zniszczeń i dotkliwego braku żywności, ciężka sytuacja gospodarcza wymusiła szybkie rozwinięcie badań nad innymi roślinami oleistymi. Prace hodowlane i agrotechniczne wykazały większą wydajność uprawową rzepaku, co spowodowało powolne zanikanie upraw lnianki.

Kupujmy lokalnie, jedzmy lokalnie, zdrowo i sezonowo

Choć olej rydzowy wyróżnia się wysoką zawartością prozdrowotnych kwasów tłuszczowych, które szybko się utleniają, może on być przechowywany w szczelnym opakowaniu nawet do 6 miesięcy, a dzięki dużej zawartości związków fenolowych i tokoferoli – jest odporny na jełczenie. Ważne jest jednak, by był przechowywany w naczyniu z ciemnego szkła, z dala od źródeł światła, w temp. nie wyższej niż 20 stopni C.

Olej rydzowy stanowi niezmiernie pożywny i zdrowy dodatek do naszej diety. Jednak, aby był uznany za żywność funkcjonalną – wspierającą nasze zdrowie – musimy pamiętać, by wybierać ten ekologiczny, z lnianki uprawianej na czystej, zdrowej glebie, bez udziału nawozów, czy oprysków.
Kupujmy lokalnie, jedzmy lokalnie, zdrowo i sezonowo.

Zobacz też: Olej rydzowy – odkryjmy na nowo!

ŹRÓDŁA: wiedza własna, A. Obiedzińska, B. Waszkiewicz – Robak: Oleje tłoczone na zimno jako żywność funkcjonalna. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2012, 1 (80), s. 27 – 44; K. Mińkowski, S. Grześkiewicz, Jerzewska, M. Ropelewska: Charakterystyka składu chemicznego olejów roślinnych o wysokiej zawartości kwasów linolenowych. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość 2010, 6 (73), s. 146 – 157; Francis A., Warwick S. I.: The Biology of Canadian Weeds. 142. Camelina alyssum (Mill.) Thell.; C. microcarpa Andrz. ex DC.; C. sativa (L.) Crantz. Canadian Journal of Plant Science 2009, vol. 89 (4), s. 791- 810 .